Osmanlı Devleti niteliği itibariyle bir Türk devleti olmasının yanı sıra aynı zamanda İslami coğrafyanın da güçlü bir temsilciliğini yürüten bir devletti.

Bu iki olgunun Osmanlı üzerinde vücut bulması Osmanlı'daki hukuk sisteminin de çift başlı bir şekilde gelişmesini sağlamıştır. Bilindiği üzere Osmanlı Devleti özellikle 19.yüzyıl'ın başına kadar ki süreçte genelde örfi ve şer'i hukuk temelli bir hukuk politikası izlemiş ve bu politika Osmanlı'nın tabiri caizse bir kültürler arası bir hukuk motifi oluşturmasında etkili olmuştur.

Bilindiği üzere Osmanlı Devleti Oğuzların Kayı boyuna mensup bir kabile olan Osmanoğulları ailesi tarafından İznik ve çevresinde kurulmuştur. Kurulduğu dönemde Batı'da Bizans Doğu'da da diğer Türk beylikleriyle komşu olması Osmanlı Devleti'nin stratejik anlamda öneminin artmasına sebep olmuştur. Bu stratejik konum Osmanlı'da hukukunda gelişmesinde önemli ölçüde etkili olmuştur. Osmanlı Devleti'nin ilk döneminde yazılı bir hukuk kaynağı bulunmadığından uyuşmazlıklar genelde töre ve adetlerin buyruklarıyla çözüme kavuşturulmaktaydı. Ayrıca Osmanlı'da coğrafya bakımında öncülü olan Türkiye Selçukluları'nda hukuki uygulamaları devam ettirilmiştir.

Geçmiş dönemlerde Roma Hukuku'nda görüldüğü gibi bilahare Osmanlı Devleti'nde de zamanla fetihler ile beraber hukukun uygulanacağı alanın artmasıyla birlikte çeşitli bölgelerde yeni hukuk sistemleri uygulanmaya başlanmıştır. Osmanlı fethettiği ülkede halkın devlete olan güveninin sarsılmaması için bölgede bulunan hukuki uygulamaların bir süre daha devamlılığını sağlamış, onları kaldırmamıştır.

Osmanlı Devletinde hukuk sistemi yukarıda da bahsettiğim gibi şer'i ve örf'i olmak üzere ikiye ayrılmaktaydı. Şer'i hukuk özellikle töre ve geleneklerin getirisi olan buyrukların düzenlendiği, şer'i hukuk ise bir İslam devleti olan Osmanlı'nın Kuran, Hadis, Kıyas ve İcma düzleminde belirlenen hukuk uygulamalarından oluşmaktaydı.

özellikle XV. yüzyılda Osmanlı hukuku önemli ölçüde bir atılım göstermiş ve bu devrin önemli hükümdarlarından olan II.Mehmet'in hazırlayıp yürürlüğe koyduğu Kanunname-i Âli Osman ilk Osmanlı Kanunnamesi olması bakımından Osmanlı hukuk tarihinde önemli bir yere sahiptir.Şer'i hukukun gelişiminde en önemli ayaklardan biri olan şeyhülislamlar XV. ve XVI. yüzyıllarda verdikleri fetvalarla Osmanlı Devletinde Şer i hukukun biçim almasında önemli etkiye sahip olmuşlardır.

Mahkemeye ve hakim yapısına geldiğimizde ise Osmanlı Devletinde bütün davalar genele olarak Şer'i Mahkemelerde görülmekteydi ve mahkemelerde hakim olarak kadılar yer almaktaydı. Kadıların verdiği kararı kabul etmeyen halk itiraz mercii olarak en üst makam Divan-ı Humayün'e başvururdu. Kadı yargılama esnasında tek başına görev yapmakla birlikte yanında bir ''danışma meclisi'' bulunabilirdi. Bugünkü anlamda ''Jüri'' olarak kadı bunlara danışabilirdi ve buna terminolojide ''maşveret''denmekteydi. Duruşmalar eğer açık görülmemişse şaibeli sayılırlardı. Davacı farklı bir mezhebe ya da dine mensupsa kendi kurallarına göre yargılanabilirdi. Kadı kendi yakınları hakkında bir dava göremezdi ve dava sırasında kadının dava ile ilgili kişilerle münasebette bulunması yasaktı.

Osmanlı Devleti'nde kadılık makamı devletten resmi olarak maaş almazı. Geçimlerini davanın görülmesi sırasında aldıkları harçlardan ve kadılık dışındaki yaptıkları işten sağlarlardı.Osmanlı kadılarının görev yaptıkları bölgelerdeki görev süreleri çoğunlukla 18 ay ile 3 yıl arasında sınırlanırdı.Bu uygulama ile kadıların bölgenin sosyal yaşantısında kendisine tanınırlık sağlanmaması bu sebeple gördüğü davalarda adam kayırma yoluna gitmemesi amaçlanmıştı.

Burada biraz da İslam Hukuku'nun uygulamalarına bakmak gerekirse, İslam hukuk sisteminin hüküm sürdüğü coğrafyalarda ön plana alınan unsur millet yerine ümmet olmuştur. Dinsel özelliklerden hareket eden İslâm hukukçuları, İslâm ülkesindeki insanları, Müslüman ve gayr-i müslim olmak üzere iki ana gruba ayırmışlardır. Osmanlı Devletinde millet tabiri, ümmet manasında kullanılmış ve millet-i müslime ile millet-i gayr-i müslime kavramları, fıkıh kitaplarındaki esaslara uygun olarak kullanılmıştır.

Osmanlı Devletinde en üst itiraz mercii olan Divan-ı Hümayun ise Divan, padişah, sadrazam, vezirler, kazaskerler, nişancı, defterdarlar ve diğer üyelerden oluşmaktaydı. Genel iradeyi ve toprak yönetimini düzenleyecek kanunların çıkarıldığı bu makam diğer Türk İslam devletlerinin Divanlarından farklı olarak yargı görevini de üstlenmişti. Divana gelen uyuşmazlıkların şer'i hukukla ilgili olanlarını kazaskerler, örfi hukukla ilgili olanlarını ise öteki divan üyeleri karara bağlamışlardır.

Osmanlı ülkesinde tüm bu uygulama ve sistemlerin etrafında gelişen hukuk 19. yüzyıla gelindiğinde devleti taşıyacak düzenlemeleri kendi içerisinde barındıramamış ve bu nedenle hukuksal sistemdeki aksaklıklar özellikle devleti siyasi ve sosyal anlamda geri kalmasına neden olmuştur. Bu siyasi ve sosyal anlamdaki geri düşme Osmanlı'yı uluslararası anlamda da yalnızlaştırmış ve imparatorluğun dağılma süreci bu yüzyıldan itibaren daha da hızlanmıştır. Bu geri kalmanın ve aksaklıkların farkına varan bazı aydın Osmanlı yöneticileri ve hükümdarları bu çerçevede Osmanlı ülkesinde hukukun daha modern bir çehre kazanması açısından çeşitli düzenlemeler yapma yoluna gitmişlerdir. Bu sayede Osmanlı Devletinin Batılı devletlerle ilişkilerinin geliştirilmesi amaçlanmış ve Osmanlı coğrafyasındaki sosyal anlamdaki huzursuzluğun giderilmesi sağlanılmaya çalışılmıştır.

1839 yılında ilan edilen Tanzimat Fermanı bu hukuksal yeniliklerin fitilini ateşleyen ilk belge olmuştur. Dönemin sadrazamı ve eski Londra elçisi olan Mustafa Reşit Paşa tarafından Gülhane parkında okunan ve hukukun üstünlüğünün ilk kez esas alındığı bu belge Osmanlı Devleti'nde birçok hukuksal reformu düzenleyen yeniliği barındırmıştır.

Bu belge ile herkes kanun önünde eşit olacak, bütün herkesin can, mal ve namusları güven altında olduğu belirtilmişti."İnsan hakları ve vicdan hürriyeti" bakımından önemli gelişmelerin sağlandığı Tanzimat fermanında zenci esirliği yasaklandı ve mezhep değiştirmeyi yasaklayan kanun kaldırıldı. Bu ilkeleri takip eden zamanlarda ise 1840'da Ceza Kanunu(kısmen Fransızcadan tercüme) 1850'de Ticaret Kanunu, 1863'de de Deniz ve ticaret kanunu çıkarıldı. 1868'de Şurayı Devlet kuruldu. Bu kanunların yanı sıra Tanzimat'la birlikte karma mahkemeler kuruldu. Karma mahkemelerdeki hakimlerin yarısı yabancı, yarısı Osmanlı idi.

19.yüzyılın son çeyreğini girdiğimizde ise 1870'de Ahmet Cevdet Paşa başkanlığında bir kurul on yıl kadar çalışarak Mecelle'yi hazırlandı. Mecelle medeni kanun niteliğindeydi. Nihayet o döneme kadar bir Mutlak Monarşi niteliğinde olan Osmanlı ülkesi dönemin şart ve uygulamalarının getirisiyle birlikte 23 Aralık 1876 tarihinde 1.Meşrutiyet'i ilan ederek Anayasal anlamda bir monarşik devlet statüsüne kavuştu. Kanun-i Esasi Osmanlı Devleti'nde yürürlüğe giren ilk anayasa metni oldu. Döneme göre tam olarak demokratik sayılmasa bile Kanun-i Esasi Osmanlı Coğrafyasındaki anayasacılık hareketlerinin temelini teşkil etmesi nedeniyle önemli bir yere sahip oldu. Daha sonraları bu anayasa 77-78 Osmanlı Rus Savaşı'nın yıkıcı etkileri neden gösterilerek Padişah II.Abdülhamit tarafından askıya alındı ve II.Abdülhamit hüküm sürdüğü yıllar ''İstibdat'' adı altında bir baskıcı otorite uygulamalarıyla geçti. 1908 yılına gelindiğinde İttihat ve Terakki Partisinin yaptığı hükümet darbesiyle birlikte II.Abdülhamit tahttan indirildi ve 1876 yılında kabul edilen Kanun-i Esasi önemli değişikliklerle birlikte tekrar yürürlüğe konuldu. Buna göre artık padişah bir kimseyi kendi iradesiyle sürgüne gönderemeyecekti. Ayrıca hükümet padişah'a değil meclise karşı sorumlu olacaktı. Meclis-i Mebusan diye tabir edilen halkın seçtiği vekillerden oluşan meclis Meclis-i Ayan diye anılan padişahın atadığı temsilcilerden oluşan meclise göre daha üstün bir konumda olacaktı.

Bütün bu hukuksal yenilikler Osmanlı ülkesinde heyecan yaratsa da İttihat ve Terakki yönetiminin sert uygulamaları nedeniyle birlikte önce Trablus ve Balkan Savaşları ardından I.Dünya Savaşı'nın yıkıcı etkileri birleşti ve Osmanlı Devleti'nin dağılması süreci bu noktadan itibaren daha da hızlandı. Bu arada özel hukuk alanında 1918 tarihli bir Aile Kanunnamesi hazırlandı fakat Osmanlı Devleti gelişen olaylar ile birlikte 1 Kasım 1922 tarihinde resmen sona erdi. 1921 anayasası Kanun-i Esasi'yi feshetmese dahi 1924 anayasasıyla beraber Kanun-i Esasi de ilga edildi. özel hukuk alanında da 1926 tarihli İsviçre kaynaklı Medeni Kanun'un kabulüyle birlikte, Osmanlı Medeni Kanunu da tarihin tozlu sayfalarına karışmış oldu.


Paylaş: